ΠΑΜΕ ...ΧΗΜΕΙΑ

ΠΑΜΕ …ΧΗΜΕΙΑ

Πάμε …Χημεία όπως λέμε πάμε πλατεία. Για να περάσουμε καλά, να μάθουμε ότι πρόσφατο «κυκλοφορεί», να απολαύσουμε όχι καφέ, αλλά γνώσεις.

Πάντα πίστευα ότι η Χημεία έχει κάτι το ιδιαίτερο σαν Επιστήμη. Αυτό το κάτι προφανώς είχε αντιληφθεί μεγάλος μας ποιητής Κωστής Παλαμάς, που την αποκάλεσε «κορώνα των επιστημών». Όταν βέβαια αγαπά κανείς την Επιστήμη του η κρίση του μάλλον θα πάσχει από αντικειμενικότητα. Να επιχειρηματολογήσω όμως.

Η Χημεία  είναι «ιδιαίτερη» γιατί είναι διαρκώς δίπλα μας. Σε κάθε βήμα μας, στις καθημερινές δραστηριότητες, παντού και πάντα . Στενός κορσές σε όλη μας τη ζωή. Την φοράμε, την πίνουμε, την τρώμε, την απολαμβάνουμε. Προκαλεί φαινόμενα, ερμηνεύει καταστάσεις, προτείνει λύσεις. Τα συνήθη, αλλά και τα απίθανα του καθημερινού βίου είναι Χημεία. Ο κεραυνοβόλος έρωτας, ο θυμός, ο πόθος, η απόλαυση, οι αισθήσεις, τα αόρατα μηνύματα φυτών και ζώων είναι χημεία. Η Γη που γεννά, το ζωογόνο  νερό, το λυτρωτικό φάρμακο, το καύσιμο που θάλπει και κινεί είναι Χημεία. Τα πάντα!

Η Χημεία είναι όμορφη , αλλά αυτό δεν αρκεί. Είναι και χρήσιμη. Πολύτιμη θεραπαινίδα του ανθρώπου κάνει τη ζωή του εύκολη και ποιοτική. Ανάβεις το τσιγάρο με το ταπεινό σπίρτο και δεν μπορείς να διανοηθείς ότι περιέχει 20(!) διαφορετικά χημικά πρόσθετα για να βελτιώσουν τις ιδιότητές του. Από την παραφίνη για να καεί αργά το ξυλάκι μέχρι το νιτρικό αμμώνιο για να μην διατηρείται η καύτρα αναμμένη πολλή ώρα! Ξέρεις πόσοι χημικοί αφιέρωσαν πολύτιμο χρόνο για να λύσουν αλλεπάλληλα προβλήματα και  να έχεις στα χέρια σου το απλό αυτό σπίρτο;

Η Χημεία είναι δίπλα σου και  ερμηνεύει τα δεκάδες γιατί που σε περιβάλλουν. Ρίξε ξύδι στο τσίμπημα της σφήκας γιατί το δηλητήριό της είναι βασικό, και αμμωνία στο τσίμπημα μιας δράκαινας  γιατί το δικό της κεντρί εκκρίνει όξινο δηλητήριο. Ο Χρυσός υπάρχει ελεύθερος στη φύση επειδή είναι αδρανές μέταλλο και δεν αντιδρά ούτε με το οξυγόνο, ούτε με τα άλλα στοιχεία που τον περιβάλλουν, ενώ όσο και να ψάξεις στον πλανήτη δεν θα βρεις ελεύθερο νάτριο, ή αργίλιο μέταλλα ιδιαίτερα δραστικά. Μεγάλη υπόθεση να ερμηνεύεις  στη ζωή σου και να γνωρίζεις. Μπορεί για κάθε απάντηση να προκύπτουν νέες ερωτήσεις, αλλά η ηδονή της απάντησης είναι γλυκιά κατάκτηση. Σαν σταυρόλεξο που σε παίδεψε αλλά το έλυσες. Και η Χημεία δίνει απαντήσεις.

Με τη Χημεία δεν πλήττεις ποτέ. Όσο και να λες ότι την γνωρίζεις, ανακαλύπτεις νέα εδάφη της παρθένα για σένα και την ερωτεύεσαι από την αρχή. Μια ερωμένη που έχει τον τρόπο να κρατά αμείωτο το πάθος και τον πόθο. Θέλετε αποδείξεις; Νόμιζα ότι η καύση του απλούστερου υδρογονάνθρακα που υπάρχει σήμερα, δηλαδή του μεθανίου, είναι μια απλή αντίδραση που ολοκληρώνεται σε ένα δύο το πολύ στάδια. Κι όμως η καύση ολοκληρώνεται σε 10 στάδια, στο τελευταίο μόνο από τα οποία παράγεται διοξείδιο του άνθρακα και νερό! Γνωρίζετε ότι το  άρωμα της φράουλας αποτελείται από 600 διαφορετικές ενώσεις; Ότι το ανθρώπινο σώμα εκπέμπει περίπου 3.500 πτητικές ουσίες στον αέρα γύρω του;  Ότι το τριιωδιούχο άζωτο είναι μάλλον  η πλέον ευαίσθητη εκρηκτική ύλη, αφού αρκεί το περπάτημα μύγας επάνω της για να εκραγεί; (Αυτή ακριβώς η μεγάλη ευαισθησία της την κάνει ακατάλληλη για χρήση.)

Η τρομερή Νιτρογλυκερίνη, που μπορεί επίσης να εκραγεί ακόμη και με σχετικά βίαια κίνηση  όταν απορροφηθεί από την πορώδη γη διατόμων «εξημερώνεται» και δίνει την περιβόητη δυναμίτιδα που χάρισε στον υιό Nobel  δόξα και μυθικό χρήμα. (Ο πατήρ Nobel έχασε δύο εργοστάσια από εκρήξεις της νιτρογλυκερίνης) Η νιτρογλυκερίνη λοιπόν μπορεί να χρησιμοποιηθεί τόσο σαν βίαιο εκρηκτικό, όσο και σαν φάρμακο για τη στηθάγχη με την ονομασία τρινιτρίνη. Η ίδια ουσία σε ρόλους δόκτωρα Τζέκυλ και Μίστερ Χάιντ δηλαδή.

Η χημεία ρυθμίζει και ισορροπεί ουσίες και καταστάσεις. Ειδικότερα στους οργανισμούς που είναι τα πολυπλοκότερα χημικά εργαστήρια που υπάρχουν στον κόσμο χιλιάδες διαφορετικές ουσίες και αντιδράσεις συμπλέκονται σε ένα δίκτυο ζωής και θανάτου. Ελάχιστες αποκλίσεις από προκαθορισμένα – από ποιον άραγε;-όρια προκαλούν μοιραίες ενδεχομένως συνέπειες. Συγκεκριμένος ο σκοπός τους. Φανταστική η συνεργασία τους. Συχνά είναι αρκετό  μια χημική αντίδραση να   κηρύξει «στάση εργασίας», ή να δώσει ένα διαφορετικό προϊόν για να σηματοδοτήσει το τέλος. Ένα ένζυμο που λείπει, ή μια βιταμίνη  που είναι σε χαμηλά επίπεδα μπορεί να μετατρέψει σε κόλαση την ζωή του ανθρώπου. Οι βιοχημικοί το γνωρίζουν αυτό καλλίτερα από τον καθένα, αν και λίγο πολύ όλοι μας πια έχουμε εξοικειωθεί με τις κατάλληλους δείκτες τριγλυκεριδίων, ουρικού οξέος,  αιματοκρίτη, σακχάρου  από τις αναλύσεις αίματος που κατά διαστήματα υποχρεούμαστε να κάνουμε. Αρκεί να σκεφτούμε πόσο στενά είναι τα όρια του pH  για το αίμα (φυσιολογικές τιμές από 7,35 μέχρι 7,44 με ακραία όρια επιβίωσης 6,80-7,80), μικρή δε  απόκλιση επιφέρει οξέωση, ή αλκάλωση και πιθανό θάνατο.

Η Χημεία υπολογίζει. Και γνωρίζει να υπολογίσει σωστά. Εδώ κυριολεκτικά ισχύει το «ουδέν λάθος αναγνωρίζεται μετά την απομάκρυνση του πελάτη εκ του ταμείου».   Η ακρίβεια όπως όλοι μας έχουμε αντιληφθεί από την καθημερινή πρακτική, είναι σαν το λάστιχο που προσαρμόζεται ανάλογα με τις απαιτήσεις μας. Όταν μετράς τα υλικά για ένα φαγητό, η δόση είναι σχετική και μια μικρή απόκλιση  το πολύ πολύ να προκαλέσει ένα αποτυχημένο φαγητό. Όταν όμως πρόκειται για το δραστικό συστατικό ενός φάρμακου ,τότε το παραμικρό λάθος μπορεί να είναι μοιραίο, ή να μεταφράζεται σε οικονομική ζημιά εκατομμυρίων. Π.χ. στα αντισυλληπτικά  χάπια  το δραστικό συστατικό ανά δισκίο είναι της τάξης των 20 εκατομμυριοστών του γραμμαρίου!

 Η Χημεία κινεί! Γεμίζεις το ντεπόζιτο του αυτοκινήτου σου με την πολλών οκτανίων αμόλυβδη ή φορτίζεις με ηλεκτρικό ρεύμα την τελευταίας τεχνολογίας μπαταρία του και απολαμβάνεις το ταξίδι  το οποίο έχουν εγγυηθεί εκατοντάδες ανώνυμοι χημικοί.  Μπορείς να διανοηθείς φίλε μου ότι μια φορτισμένη μπαταρία σε σύντομο διάστημα θα μετακινεί αυτοκίνητο από την Αθήνα στη Θεσσαλονίκη; (Ήδη έχουμε εξασφαλίσει αυτονομίες πάνω από 280 χιλιόμετρα!) Και όλα ξεκίνησαν από το κλασικό ηλεκτροχημικό στοιχείο π.χ. Χαλκού-Ψευδαργύρου βουτηγμένο σε ηλεκτρολύτη. Με την ευκαιρία φτιάξτε και σεις σε ελάχιστο χρόνο μια μπαταρία που θα λειτουργεί με φρούτα και θα φορτίζει θαυμάσια για πολλές ημέρες το επιτραπέζιο ρολόι σας, η την αριθμομηχανή σας. Δίνω   την «συνταγή». Η Χημεία αν και είναι η επιστήμη που συνδέθηκε με την μαγεία όσο καμία άλλη , στηρίζεται σε φυσικούς νόμους και αξιώματα και όχι στο παράδοξο και το μεταφυσικό. Το ηλεκτρικό ρεύμα που παράγει μια μπαταρία ερμηνεύεται με απλό τρόπο.  Η διαφορετική τάση που έχουν τα δύο διαφορετικά μέταλλα να διώχνουν ηλεκτρόνια κάνει   το θαύμα της. Ο Ψευδάργυρος έχει μεγάλη τάση να διώχνει ηλεκτρόνια, ενώ ο χαλκός στην συγκεκριμένη περίπτωση προτιμά να δεχθεί. Όταν λοιπόν συνδέσεις τα δύο αυτά μέταλλα  μέσω ενός ηλεκτρολύτη (αλατόνερο, χυμό λεμονιού ή πορτοκαλιού), τα ηλεκτρόνια θα μεταναστεύσουν οργανωμένα από τον Ψευδάργυρο   προς τον Χαλκό.  Η οργανωμένη κίνηση φορτίων όμως δεν είναι τίποτε άλλο από αυτό που ο κόσμος αντιλαμβάνεται σαν  ηλεκτρικό ρεύμα. Το σύστημα δουλεύει και μπορείτε να το διαπιστώσετε. Η μπαταριούλα σας δεν θα ανάψει βέβαια κανένα προβολέα, αλλά το ρολόι θα λειτουργήσει.

Η Χημεία έδινε, δίνει και θα δίνει λύσεις στα μύρια όσα προβλήματα δημιουργούν καθημερινά οι πολύπλοκες ανάγκες της σύγχρονης ζωής. Στερεύει το πετρέλαιο; Μην ανησυχείτε. Υπάρχει το μεθάνιο που αποτελεί  το βασικό συστατικό του φωταερίου.  Το μεθάνιο λοιπόν πιθανόν να αποτελέσει το «πετρέλαιο» της επόμενης δεκαετίας, εκτός από τις ελπιδοφόρες «πράσινες» ενεργειακές πηγές, ίσως όμως να αποτελέσει και τον απόλυτο περιβαλλοντικό εφιάλτη του πλανήτη. Το μεθάνιο κάτω από συνθήκες υψηλής πίεσης γίνεται παγόμορφο και δημιουργεί τον λεγόμενο υδρίτη του μεθανίου και ο οποίος αν και πάγος καίγεται! Οι ποσότητες των υδριτών που έχουν επισημανθεί στα βάθη των ωκεανών και στους απέραντους πάγους της Σιβηρίας, έχουν υπολογισθεί ότι είναι της τάξης των 2^.10¹⁶ κυβικών μέτρων. Με άλλα λόγια η ποσότητα του άνθρακα στα κοιτάσματα αυτά του  μεθανίου ξεπερνάει την ποσότητα άνθρακα που περιέχουν όλα τα κοιτάσματα αερίου, πετρελαίου και γαιανθράκων μαζί!  Αν και έχει αναπτυχθεί η τεχνολογία εκμετάλλευσης κοιτασμάτων υδριτών , εν τούτοις δεν έχει αρχίσει ακόμη η οικονομική τους εκμετάλλευση. Οι υδρίτες μεθανίου όμως, πιθανολογείται ότι μπορούν να επηρεάσουν την εύθραυστη κλιματική ισορροπία στη Γη, αν για κάποιο λόγο οι πάγοι αυτοί λιώσουν και το μεθάνιο ελευθερωθεί στην ατμόσφαιρα. Σύμφωνα με κάποιες απαισιόδοξες προβλέψεις, μια αύξηση της θερμοκρασίας των ωκεανών κατά ένα μόνο βαθμό Κελσίου είναι δυνατόν να ελευθερώσει σταδιακά 90 δισεκατομμύρια τόνους μεθανίου! Μπορούμε να αναλογιστούμε το τεράστιο διπλό κέρδος για την ανθρωπότητα αν η Χημική τεχνολογία καταφέρει να αξιοποιήσει με ασφάλεια τα γιγαντιαία  αυτά κοιτάσματα, εμποδίζοντας την ανεξέλεγκτη διαφυγή τους στην ατμόσφαιρα.

Η Χημεία προστατεύει τη ζωή στον Πλανήτη και την ποιότητά της, αξιοποιώντας συσσωρευμένη εμπειρία αιώνων. Στον κατ’ ευφημισμό μάλλον αποκαλούμενο «γαλάζιο» και υδάτινο πλανήτη μας που κολυμπά κυριολεκτικά στο νερό, το δυνητικά χρήσιμο νερό είναι δυστυχώς μόνο 0,05%!!! Με τους  υδάτινους πόρους να ελαττώνονται διαρκώς και να υποβαθμίζονται ποιοτικά, η Χημεία είναι παρούσα να δώσει λύσεις. Και οι λύσεις της θα επιτρέψουν τον Αιγύπτιο να πιεί το μολυσμένο νερό του Νείλου δίχως να το πληρώσει με βαριές δυσεντερίες.

Η Χημεία είναι δίπλα μας. Στα άσχημα και τα όμορφα. Στα πικρά και τα γλυκά. Στο αναγκαίο φάρμακο και το λυτρωτικό κρασί. 200-300 αρωματικές ουσίες περιέχονται στο κρασί και του δίνουν όλες μαζί το μεθυστικό του άρωμα! Το σηκώνετε το κρασί; Τότε είστε από τους τυχερούς που έχουν σε επάρκεια ένα ένζυμο που καταλύει την οξείδωση της αιθανόλης. Διαφορετικά περιοριστείτε στο ένα ποτηράκι ή πιείτε λίγο λάδι μετά τη «κατάχρηση» μήπως και ξεγελάσετε το όργανο του αλκοτέστ. Για όλα , ή σχεδόν για όλα, έχει η Χημεία απαντήσεις. Αναζητείστε τις.

Η Χημεία είναι το μέλλον. Αν νομίζετε ότι οι χημικοί ασχολούνται εδώ και χρόνια με τα «κλασικά» στοιχεία, οξέα βάσεις άλατα και οργανικά σώματα μάλλον πέφτετε πολύ έξω. Τα επιτεύγματα της χημικής τεχνολογίας και των νέων υλικών στο άμεσο μάλιστα μέλλον, πιθανόν να βρεθούν μπροστά και από τις πλέον καλπάζουσες φαντασίες. Θα αναφέρω δύο μόνο παραδείγματα από τις δεκάδες φουτουριστικές εφαρμογές με χημικό ενδιαφέρον. Σε λίγο καιρό (εταιρεία ήδη έχει προαναγγείλει σχετική παραγωγή), ένα κινητό με χημικό αισθητήρα, θα  προειδοποιεί τον κάτοχό του για την κακοσμία του στόματός του. Η στοματική κακοσμία οφείλεται στην παρουσία θειούχων ενώσεων που αποτελούν προϊόντα μεταβολισμού των βακτηριδίων της στοματικής κοιλότητας. Μόνο που λόγω αισθητηριακού κορεσμού των οσφρητικών υποδοχέων, δεν την αντιλαμβανόμαστε οι ίδιοι,  αλλά δυστυχώς οι απέναντί μας. Μόλις οι χημικοί αισθητήρες του κινητού τηλεφώνου αντιληφθούν σημαντικές συγκεντρώσεις θειούχων ενώσεων , θα ενεργοποιείται ηχητικό σήμα, ή μήνυμα για στοματική φροντίδα του κατόχου του τηλεφώνου.

Ένα άλλο παράδειγμα υλικού που θα φέρει επανάσταση στην τεχνολογία υπολογιστών, οθονών, ρούχων, φωτισμού και δεκάδων άλλων εφαρμογών είναι το γραφένιο. Το γραφένιο είναι αγώγιμο υλικό που αποτελείται από λεπτότατα φύλλα πάχους ενός μόνο ατόμου (!)  και το συνθέτουν άτομα άνθρακα ενωμένα μεταξύ τους σε κανονικά εξάγωνα. Το εξωτικό αυτό υλικό, πρέπει να το λάβετε σοβαρά υπόψη μιας και χάρισε βραβείο Nobel στους δύο Ρώσους  επιστήμονες, Αντρέι Γκέιμ και Κονσταντίν Νοβοσέλοφ που το ανακάλυψαν το 2004. Θέλετε τώρα μερικά πιθανά πεδία εφαρμογών του γραφενίου;  Εύκαμπτες λεπτότατες οθόνες υπολογιστών και κινητών σαν φύλα πλαστικού που δεν θα χρειάζεται να τις ακουμπάς, αλλά θα «αισθάνονται» και το πλησίασμα των δακτύλων.  Πανίσχυρες ηλεκτρονικές συσκευές και υπολογιστές με την απίστευτη ταχύτητα των 100 GHz αλλά και θερμική αντοχή. Τοίχοι που θα «παράγουν» δευτερογενή φωτισμό και πολλά ακόμη που επιφυλάσσουν ένα γοητευτικό, τουλάχιστον από πλευράς τεχνολογίας, μέλλον.

Βασικά ο Χημικός είναι ένας ειδικευμένος καλλιτέχνης της ύλης. Παίρνει την πρώτη ύλη και μέσα από απίστευτα μονοπάτια, την πλάθει και την οδηγεί εκεί που θέλει. Την κάνει σκληρή σαν ατσάλι, ελαφριά σαν πούπουλο, φάρμακο, δηλητήριο, μαλακή, θερμοανθεκτική, υπεραγώγιμη, αρωματική, εκρηκτική, θελκτική, όμορφη, ή  πολύτιμη.  Σου την παραδίδει  χρήσιμη για να την αξιοποιήσεις με σύνεση και λογική. Αυτή έκανε το καθήκον της. Κάνε και συ το δικό σου και απόλαυσε τους καρπούς της με μέτρο και σεβασμό προς τη Φύση και τον Συνάνθρωπο.

Γι αυτό σας λέω: …. «Πάμε χημεία»  Λ.Γ.Τ.

ΔΕΝ ΘΑ ΠΕΘΑΝΟΥΜΕ ΠΟΤΕ ...ΚΟΥΦΑΛΑ ΝΕΚΡΟΘΑΦΤΗ

Δεν θα πεθάνουμε ποτέ …κουφάλα νεκροθάφτη!

5-6 μέρες στην Πόλη μου. Θεσσαλονίκη μάνα μου, γλυκιά Θεσσαλονίκη. Μέρες φορτισμένες συναισθηματικά. Η θλίψη έμπαζε από παντού. Οδοιπορικό στη λατρεμένη Εθνική οδό. Ο δρόμος ήταν πάντα το πάθος μου. Ο δρόμος είναι  ελευθερία,  αναζήτηση και η πόρτα στο απρόβλεπτο. Υπέροχο συναίσθημα να καταπίνεις χιλιόμετρα στον Μαλιακό με την Θεϊκή φωνή της Μαριώς παρέα. Ο δρόμος άλλαξε όπως και η χώρα. Το οδοιπορικό βγάζει μελαγχολία. Παρακμιακά μοτέλ στα αζήτητα.

Το πάλι ποτέ κραταιό ΜΟΤΕL LEVENTI , σήμα κατατεθέν της διαδρομής Αθήνα – Σαλονίκη ερείπιο. Τα Τέμπη μες την μαύρη ερημιά με ένα μαγαζάκι ανοικτό και το μεγάλο κέντρο κλειστό κι αυτό. Περίπατος βραδινός στην  Βασιλίσσης Όλγας. Βαθιές οι πληγές στο σώμα της πόλης τα κλειστά μαγαζιά. Μέτρησα μέχρι τα 25, μετά τα παράτησα. Και τι θα έβγαινε; Χαμένες ελπίδες, ανθρώπινα δράματα και πόνος πίσω από κάθε «Πωλείται». Πωλούνται τα πάντα και σε τιμές ευκαιρίας. Και ένας Βαρδάρης απ’ τα παλιά την Πέμπτη το βράδυ. 2 βαθμοί Κελσίου και λυτρωτικό το κρύο, σαν τους φίλους που συνοδοιπορούν στα μικρά αλλά και στα δύσκολα. Εξαγνίζουν την ψυχή σου. «Φύσηξε Βαρδάρης και καθάρισε…» θυμήθηκα τον τραγουδοποιό  που μας λείπει.  

Αριστοτέλους! Εδώ υπάρχει ζωή, κίνηση γέλιο ελπίδα. Ευτυχώς τα «καρντάσια» το παλεύουν. Έξω καρδιά , έστω και με παραγγελιές λιτότητας. Η παρέα φίλε μου το παν! Σιγά μη μιζεριάσουμε! Το «ΙΓΓΛΙΣ» στην άνω πόλη αυθεντικό και απέριττο αρνείται να αλλάξει αιώνα. Ξεχασμένο κάπου στα μέσα του 20^ου! Από πού είστε ρε παιδιά; Από Κρήτη; Έχω μια ρακή που βγάζει διαόλους. Τιμή για τον πελάτη,  ο Ξυλούρης να τραγουδά την Ξαστεριά! Κοίτα που ξανάγινε επίκαιρη μετά από 40 χρόνια! Τέσσερις καράφες Αγιωργίτικο Νεμέας και δύο καραφάκια ρακή δια του 3, ζέσταναν καρδιές και διαθέσεις.

…..Δεν θα πεθάνουμε ποτέ , κουφάλα νεκροθάφτη!!

ΠΙΚΡΕΣ ΑΛΛΗΘΕΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ (άρθρο του Σαράντη Καργάκου)

ΣΚΕΨΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΚΑΙ ΠΑΙΔΕΙΑ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

Όταν σήμερα μιλάμε για κρίση, οι πλείστοι εννοούμε πρωτίστως την οικονομική και μας διαφεύγει το γεγονός ότι η πρωτεύουσα κρί­ση είναι ηθική. Κρίση όχι των χρη­ματιστηριακών, άλλα των ηθικών αξιών, η οποία στη σειρά της είναι απότοκος μιας άλλης γενικευμένης σχεδόν σε οικουμενική διάσταση, της παιδαγωγικής. Οι ρίζες του φυ­τού, πού γέννησαν αυτή την πολυ­διάστατη κρίση ανάγονται στην αμέσως μετά τον πόλεμο εποχή, όταν το σχολείο χάνει την ανθρωποπλαστική του αποστολή και γίνε­ται εργοστάσιο παραγωγής ανθρω­πάκων, ικανών να υπηρετήσουν αξίες -ουσιαστικά απαξίες- κάθε λογής αλλ' όχι την αξία του άνθρω­που. Τον άνθρωπο της αξίας υποσκέλισε ο άνθρωπος της επιτυχίας.

Αυτό το κυνήγι της με κάθε μέ­σο επιτυχίας -ακόμη και με το πατείν επί πτωμάτων και αποπατείν επί ιερών και οσίων- δημιούργησε το σύγχρονο κοινωνικό, πολιτικό και οικονομικό χάος, πού μεταφέ­ρεται στο σχολείο και από το σχο­λείο στα κεφάλια των μαθητών, μια μηχανική συσκευή, στην οποία κά­θε δάσκαλος ή καθηγητής στρίβει ένα μπουλόνι η προσθέτει κάποιο "τσιπς" από σιλικόνη.

Κάποιοι -πάνε πολλά χρόνια τώ­ρα- διακήρυσσαν ότι δεν θα ζήσουμε με τις ηθικές αξίες, πού δέ­σμευαν κάθε λογής αυτενέργειες και πρωτοβουλίες, θα ζήσουμε με τη μηχανή. Αλλά το πρόβλημα δεν τίθεται εκεί. Δεν είναι πρόβλημα το αν θα ζήσουμε με τη μηχανή, άλλα αν θα ζήσουμε ως μηχανή. Ασφαλώς, χρειάζεται η μηχανή, διότι διευκολύνει τη ζωή, άλλα δεν χρειαζόταν να μηχανοποιήσουμε τη ζωή μας σε τέτοιο βαθμό ώστε το σχολείο να λειτουργεί κατά το σύστημα-άλυσίδα για την παρασκευή έμψυχων ρομπότ. Άπειρες φορές έχω γράψει πως η εκπαίδευ­ση δεν είναι παιδεία. Σε εκπαίδευ­ση" υπόκεινται και τα ζώα. Ενώ ό άνθρωπος, ο ολοκληρωμένος άνθρωπος είναι η παιδεία του, όταν αυτή παραμένει άσκηση αρετής και ανθρωποπλαστικό ιδανικό. Κι όχι ένα εφόδιο απλά επαγγελματικό.

Τώρα βρισκόμαστε στο όριο των καιρών. Πατροπαράδοτες αξίες, πού επέζησαν στη φορά και στη φθορά του χρόνου και των ανθρώ­πινων μεταβολών, έχουν χάσει το κύρος και τη σταθερότητα τους. Από αυτό η γενικευμένη αστάθεια. Ό νέος, αντιδρώντας στη ρομποτοποίηση του, στρέφεται ανεμωλίως κατά των ηθικών άξιων, απορ­ρίπτει όχι τη μαθησιακή σκλαβιά, πού του προσφέρεται σαν το βαλα­νίδι της Κίρκης, απορρίπτει τη λειτουργικότητα των αξιών, πού θα μπορούσαν να τον κρατήσουν όρθιο στη θύελλα των κακών καιρών και καταντά μετέωρος. Φτερό στον άνεμο. Διότι δεν υπάρ­χουν πια ουσιαστικές αναπληρωμα­τικές αξίες, στις οποίες θα μπορούσε να στηρίξει την ύπαρξη του. Στη σύγχυση και στην παραζάλη, πού τον δέρνει, για να ξεσπάσει, για να ξεχάσει, κάνει πόλεμο με τον εαυτό του. Τα ναρκωτικά πού κά­νουν θραύση εδώ και παντού τα θεωρεί "γιατρικό" του.

Ποτέ άλλοτε οι νέοι δεν ανατρά­φηκαν με τόσο μίσος, ειδικά στις κοινωνίες, πού επικρατεί το δόγμα του "πάρτα όλα". Ένα μόνο δεν παίρνουν: αγάπη. Και στην έλλειψη αγάπης απαντούν με το μίσος. Δεν διδάχθηκαν, ούτε το βίωσαν, ούτε το συνειδητοποίησαν ότι ζωή χωρίς αξίες δεν έχει αξία. Εξεγείρονται και, κτυπώντας τον εαυτό τους με ποικίλους τρόπους, νομίζουν πως κτυπούν το σύστημα. Απλώς με τα βίαια ξεσπάσματα τους, το ισχυρο­ποιούν και το κάνουν πιο συστημα­τοποιημένο. Πρότυπο των νέων προσφέρεται ο ήρωας, πού δεν έχει ηρωικό ήθος. Και χωρίς το ήθος αυτό ο κόσμος τείνει να μεταβληθεί σε μια απέραντη "Λέσχη Αυτοκτονίας". Είναι χρόνια τώρα, πού έπαψα να πιστεύω στην παιδαγωγική αποστολή του ευφημιστικά λεγόμενου ελληνικού σχολείου, πού μπορείς να του δώσεις κάθε ονομασία, άλλα μόνο σχολείο και μάλιστα ελληνικό δεν μπορείς να το ονομάσεις. Στην καλύτερη περί­πτωση είναι ένας τεράστιος κλω­βός... παπαγάλων.

Είχα γράψει την 1η Δεκεμβρίου 1987 ένα δοκίμιο, πού είχε σαν "σλόγκαν" το νεανικό -τότε- σύν­θημα: «Μη περιμένεις να χιονίσει, για να δεις άσπρη μέρα»! Αφορμή στάθηκε η δήλωση μιας μαθητρίας, πού είχε πρωτεύσει στις τότε Πα­νελλαδικές Εξετάσεις: «Δεν ήμουν η εξυπνότερη, ήμουν ο καλύτερος παπαγάλος». Η δήλωση αυτή αισθητοποιεί το σύμπτωμα κρίσης, πού διέρχεται το σημερινό -κι όχι μόνον εδώ- σχολείο. Δεν μαθαίνει τα παιδιά πως να σκέπτονται, αλλά με τί να σκέπτονται. Δημιουργεί μυαλά, χωρίς μυαλό. Προσφέρει γνώσεις, άλλ' όχι γνώση. Δημιουρ­γεί απλώς κάποια δίποδα λεξικά. Κι αυτά ελλιπή.

Βέβαια, θα μπορούσε να πει κα­νείς πως, η κρίση του σημερινού σχολείου, ήταν κάτι φυσικό και αναμενόμενο. Λόγω των ραγδαίων μεταπολεμικών εξελίξεων όλα τα συστήματα άξιων ένιωσαν τον κρα­δασμό των επερχόμενων μετα­βολών. Το σχολείο, ένας, κατά πα­ράδοση, συντηρητικός θεσμός, ήταν μοιραίο να "εισπράξει" ένα μέ­ρος της κρίσης. Δικαιολογημένα, λοιπόν, θα μπορούσαμε να υποστη­ρίξουμε ότι αυτό, πού ονομάζουμε κρίση, δεν είναι τίποτε άλλο παρά μια δυσκολία προσαρμογής σ' ένα περιβάλλον, που άλλαξε απότομα. Εν τούτοις, στο χώρο της ελληνικής παιδείας την τελευταία τριακοπενταετία έγιναν τόσες με­ταρρυθμίσεις, όσες δεν έγιναν στη διάρκεια των 160 χρόνων, πού λει­τουργεί επίσημη κρατική Παιδεία στη Χώρα μας. Πως συμβαίνει, λοι­πόν, να μιλάμε για κρίση η για παιδευτική πενία;

Το σχολείο μας, παρά τις οποιεσδήποτε καινοτομίες, παραμένει στην ουσία του φορμαλιστικό και, ως προς τη νοοτροπία του, κομφορμιστικό. Ακόμη κι όταν προ­σφέρει το νέο, το κάνει μ' έναν τρόπο, πού το σκουριάζει. Κι αυτό κουράζει ψυχικά και πνευματικά το παιδί, πού ακόμη δεν έχει γευτεί από την παιδεία μας, αυτό πού λέ­γεται χαρά της γνώσης. Κάποτε ό Πλάτων είχε πει: «Ό άνθρωπος γεννιέται δούλος κι απελευθερώ­νεται διά της παιδείας». Ό σημε­ρινός νέος, όμως, κάθε άλλο παρά απελευθερώνεται Μετατρέπεται σ' έναν μαθητή -εγκέφαλο, πού ση­μαίνει ανεγκέφαλο πολίτη. Η κρί­ση, λοιπόν, είναι απότοκος του δουλικού πνεύματος, της εξαρτημένης σκέψης και της υποκατάστασης της ελευθερίας των ιδεών με απόψεις-κλισέ. Έτσι το παιδί "τε­λειοποιείται" σ' ένα "σύστημα φασόν". Η μόνη διακίνηση ιδεών, πού συντελείται στους σχολικούς χώ­ρους, είναι αυτή των "ντουβαριών" (με κάθε έννοια).

Την κρίση της σύγχρονης Παι­δείας παρουσίασαν πολύ πετυχη­μένα οι Pink Floyd με τη μουσική τους ταινία «THE WALL», όπου τα παι­διά περπατούν ομοιόμορφα, κι­νούνται ομοιόμορφα, εργάζονται σαν ρομπότ. Μοιάζουν με τ' "ανθρωπάκια" του μεγάλου Έλληνα ζωγράφου Γαϊτη. Καλοστοιχισμένα, καλοντυμένα, άλλα χωρίς πρόσωπο. Η απροσωπία είναι η σημερινή έκφραση προσωπικότητας. Προς αυτήν την κατεύθυνση κι­νείται το σημερινό σχολείο: δημι­ουργεί ανθρώπους, πού είναι απρό­σωπες εκφράσεις προσωπικότητας. Η πνευματικότητα υποβαθμίζεται. Η φιλομάθεια συχνά τιμωρείται. Οι μαθητές εθίζονται στο ν' ακούν και να "παπαγαλίζουν". Από την άλλη ο καθηγητής είναι υποχρεωμένος να "παραδώσει", δηλαδή ν' απαγγείλει ότι το σχολικό εγχειρίδιο εμπεριέ­χει. Έτσι ό ρόλος; του καθηγητή γί­νεται ρόλος ενός καλύτερα προ­ετοιμασμένου μαθητή. Η μονοκρα­τορία του ενός και μοναδικού σχο­λικού εγχειριδίου δεν επιτρέπει στον εκπαιδευτικό να εκδιπλώσει όλο το φάσμα των δυνατοτήτων του και να γίνει το κέντρο μιας ευρύτερης παιδευτικής λειτουρ­γίας. Τα πάντα καθορίζονται "δι' εγκυκλίων".

Αυτό έχει ως αποτέλεσμα την αχρήστευση του πιο αξιόλογου εκπαιδευτικού δυναμικού. Σβήνει σιγά-σιγά η φλόγα της παιδείας, το πάθος της διδασκαλίας, η όρεξη για δημιουργικό διάλογο. Η "ρουτινοποίηση" της διδασκαλίας και η "υπαλληλοποίηση" της παιδευτικής λειτουργίας φθείρουν πνευματικά και ψυχικά τον πραγματικό εκπαι­δευτικό, πού βλέπει πως έργο του είναι να δημιουργήσει κάποιους έμψυχους ηλεκτρονικούς υπολογι­στές, χωρίς όμως δυνατότητα "προγραμματισμού", για να μπο­ρούν να αξιοποιούν μόνοι, αυτά πού έμαθαν. Απλώς μπορούν ν' αξιοποιούνται. Έτσι σιγά-σιγά αρχίζει να λείπει από την παιδεία μας ο ανθρώπινος εκπαιδευτικός. Αυτός πού ως πραγματικός παιδα­γωγός θα έβαζε το μαθητή στο μυαλό και στην ψύχη του. Σήμερα τον βάζει σαν επώνυμο στον κατά­λογο του ("μαύρος διάβολος" λέγεται στη μαθητική αργκό), επειδή θα χρειαστεί να τον "θυμηθεί" μερικές φορές το χρόνο.

Ένα άλλο στοιχείο, πού ευτελίζει το σχολείο, είναι η βαθμοθηρία. Η άγρα η αγορά του βαθμού είχε γίνει -και παραμένει ακόμη- το μο­ναδικό παιδευτικό μας ιδανικό, ένα "ιδανικό" πού προωθούσε μέσα στη σχολική αίθουσα το κανιβαλικό «ποιος θα φάει τον άλλον». Αυτό καλλιεργούσε τη διαίρεση μέσα στα παιδιά, γεννούσε αισθήματα φθόνου από τούς χαμηλόβαθμους προς τους υψηλόβαθμους και, αντίστροφα, αισθήματα υποτίμη­σης από μέρους των υψηλόβαθμων προς τους χαμηλόβαθμους. Αυτό το ατομιστικό πνεύμα εμποδίζει τη συνεργασία και την ανάληψη μα­ζικών μορφωτικών πρωτοβουλιών. Αλλά το πιο θλιβερό παρεπόμενο της καταστάσεως αυτής ήταν και είναι η εξαγορά βαθμών. Η παιδεία έχει άρχισε; να γίνεται προνόμιο των πλουσίων.

Ένας βαθμολογικός πληθω­ρισμός χωρίς προηγούμενο. Η Χώ­ρα μας είχε γεμίσει με "αριστού­χους" - μετριότητες. Τα άχρηστα άριστα.

Ό βαθμολογικός πληθωρισμός δημιουργούσε και δημιουργεί την ψευδαίσθηση πως όλα τα παιδιά μπορούν να σπουδάσουν. Όμως, όσο επιτακτικό είναι να μορφω­θούν όλοι, δεν είναι δυνατό και να σπουδάσουν όλοι. Οι σπουδές είναι γι' αυτούς πού έχουν τις αναγκαίες πνευματικές ικανότητες, τον έρω­τα για μάθηση και τη διάθεση για εργασία. Με κομματικά συνθήματα του τύπου "αποεντατικοποίηση της παιδείας" ούτε παιδεία ούτε επιστήμη προάγονται. Αυτό λέγεται αντιπαιδεία και αντιμόρφωση. Μία είναι η βασική αρχή πάνω στην οποία, από την παλιά εποχή μέχρι σήμερα, στηρίζεται η παιδευτική πράξη: να μάθει ό νέος να στρώνει το πανταλόνι του στην καρέκλα. Ό Αϊνστάιν έλεγε ότι το 98% της επι­τυχίας το οφείλει στη σκληρή εργασία και το υπόλοιπο 2% στην τύχη. Από μετριοφροσύνη δε θέ­λησε να μιλήσει για ευφυΐα· άλλω­στε ήξερε πως: το πρώτο κεφάλαιο της ευφυΐας είναι η επιμέλεια.

Ό σημερινός μαθητής δεν έμαθε ν' αγαπάει τη μάθηση. Προτιμά στον ελεύθερο χρόνο του να δει μια βιντεοκασέτα παρά να διαβάσει ένα καλό λογοτεχνικό βιβλίο. Προφη­τικά ό Οδυσσέας Ελύτης σε συνέν­τευξη του δήλωσε πως ελάχιστοι από τούς σημερινούς μαθητές, τους τότε μαθητές, θα ήταν σε θέ­ση να καταλάβουν το στίχο «άνθη της πέτρας μπροστά στην πράσινη θάλασσα». "Άλλωστε, η δήλωση υποψηφίου του 1986 «ποιος, τέλος πάντων, είναι αυτός ο Μακρυγιάννης;», δείχνει πως η ελληνική παι­δεία βρίσκεται σε ώρα μηδέν. Μια έκθεση του Ο.Ο.Σ.Α. του έτους 1986 για την κατάσταση της παιδείας μας, "απαγγέλλει" με διπλωματικό τρόπο, την καταδίκη του εκπαιδευ­τικού συστήματος. Μια καταδίκη πού πιο πριν την έχει νιώσει ο Έλληνας μαθητής, πού θεωρεί ως καλύ­τερο μάθημα αυτό πού κάνει ο καθηγητής, όταν ... απουσιάζει(!) πού θεωρεί το σχολείο άχρηστο, γιατί φυλακίζει τα ωραιότερα χρόνια της ζωής του, για να μάθει κάτι πού το θεωρεί ανούσιο και συχνά ανόσιο· πού πηγαίνει σ' αυτό, επειδή ό αριθμός των απουσιών είναι περιο­ρισμένος κι επειδή είναι υποχρεω­μένος να πάρει ένα "χαρτί", έναν τίτ­λο σπουδών, πού λειτουργεί σαν εισιτήριο για την ένταξη του σε κά­ποια υπηρεσία. Αλλά κι αν ακόμη μα­θητές και σπουδαστές πηγαίνουν στο σχολείο, αυτό δε σημαίνει πως κάνουν μάθημα. Η παρακολούθηση είναι μηχανική, μια και ο μαθητής έχει πειστεί πως όλα αυτά πού μα­θαίνει είναι άχρηστα. Γι' αυτό δεν του μένει τίποτε απ’ όσα είναι υποχρεωμένος να μάθει. Οι αντιδρά­σεις του είναι ενδεικτικές: χαίρεται όταν δε λειτουργεί το σχολείο και λυπάται όταν λειτουργεί.

Βέβαια, όπως σε κάθε εποχή έτσι και σήμερα, το σχολείο διδάσκει. Δι­δάσκει, άλλα δεν εμπνέει. Προσφέρει στα παιδιά ιδανικά "μιας χρήσης". Δεν έχει να τους δώσει μια "Ιθάκη", έναν προσανατολισμό. Κάποτε ιδεολογικός άξονας της παιδείας μας ήταν ό ελλη­νικός ανθρωπισμός. Σήμερα όλα είναι ρευστά και συγκεχυμένα. Το σχολείο έχασε την καθοδηγητική του αποστολή. Για να οδηγήσει τα παιδιά, πρέπει να ξέρει που να τα πάει. Έτσι, μέσα στον κυκεώνα των ιδεών, το σχολείο υποτάσσεται σε κάποιες αναγκαιότη­τες, πού επιτείνουν την κρίση του. "Οδηγεί τα παιδιά σε μια αντίληψη πως οι υλικές ανάγκες είναι βασικότερες και ότι οι άλλες (πνευματικές, ηθικές) έπονται. Κι ακόμη ότι ο προβλημα­τισμός των νέων πρέπει να περιορίζε­ται στην κάλυψη αυτών και μόνο των αναγκών, χωρίς να χρειάζεται να γί­νουν άρτιοι άνθρωποι, με ολόπλευρα καλλιεργημένη προσωπικότητα. Αρκεί να μπορέσουν να γίνουν "στελέχη" κά­ποιου μηχανισμού. Το ιδανικό της "στερεοποίησης" δημιούργησε στον τόπο μας μια ιδιότυπη αμάθεια, ένα κοινωνικό στρώμα "αγραμμάτων πτυ­χιούχων", πού πλαισιώνουν όλους τους τομείς της ζωής μας. Έχουμε "εγγραμμάτους", πού παγώνουν μπρο­στά σε μια πολυκύμαντη νοηματικά φράση, πού μένουν απαθείς σαν αγάλ­ματα του Βούδα, όταν ακούσουν τη «Μαρίνα των Βράχων», αφού η πνευματικότητά τους είναι εφάμιλλη μ' εκείνη των βράχων.

Και το πιο οδυνηρό είναι πως το σύγχρονο σχολείο δεν καλλιεργεί ήθος. Υψηλές έννοιες γίνονται αντικείμενο χλευασμού μέσα στις σχολικές αίθουσες. Το σχολείο δεν ανεβάζει τις αξίες, τις κατεβάζει. «Τί ωφελεί ό Μαρξ, όταν πεινά η σαρξ;», λέει ένα παλαιό μαθητικό σλόγκαν. Παρά τη θρυλούμενη πο­λιτικοποίηση, ο δήθεν πολιτικοποι­ημένος και προβληματισμένος νε­αρός δεν κατάλαβε πως, όταν πεινά η σαρξ, τότε ωφελεί περισ­σότερο ό Μαρξ. Αλλά για να κατα­λάβεις τον Μαρξ, πρέπει να τον διαβάσεις, κι ό σημερινός μαθητής αποφεύγει το πνευματικό, όπως τ' αγρίμι τη φωτιά. Έτσι τροφοδοτείται με συνθήματα η μηνύματα, πού δεν επιτρέπουν τη συγκρότη­ση μιας σωστής προσωπικότητας. Κάποτε το ελληνικό σχολείο - παρά τις αδυναμίες του- πρόσφερε ένα ήθος, καλλιεργούσε κάποια ιδανι­κά. Τα Ιδανικά αυτά ήταν τρόπος ζωής. Τώρα φυλακίζονται σε κά­ποια βιβλία κι είναι υποχρεωμένα να καούν μαζί στην καλοκαιρινή ετήσια καύση των σχολικών βιβλίων, πού έγινε έθιμο. Οι νέοι όχι απλώς δεν μαθαίνουν (ό "παπαγαλισμός" δεν είναι μάθηση) το περιε­χόμενο των βιβλίων, άλλα το μισούν.

Οι περιβόητες Γενικές Εξετά­σεις είναι ό σημαιοφόρος της κρί­σης του σημερινού σχολείου. Απο­τελούν ένα θεσμό πού, ευτελίζει την παιδευτική λειτουργία. Έχουν γίνει ό άξονας γύρω από τον όποιο στρέφεται όλη η λειτουργία του Λυκείου. Μια συνεχής αναμονή. Είναι η ώρα της αλήθειας.

Πολλά παιδιά καταρρέουν, προτού έλθει η ώρα της δοκιμασίας. Γίνονται νευρωτικά, μελαγχολικά, απομονωμέ­να και αγέλαστα άτομα. Όλα αυτά κάπως θυμίζουν Πολύφημο. Η παι­δεία μας βλέπει τα παιδιά μ' ένα μά­τι η με "μισό" μάτι και μετά τα "τρώει". Τους καλούς τους τρώει τελευταίους. Κάποιοι όμως μαθαί­νουν να "τρώνε" τους άλλους.

Πριν από 37 χρόνια, μέσα στο ζό­φο της δικτατορίας, οι αγανακτι­σμένοι μαθητές και σπουδαστές από την κατάσταση της παιδείας κι από τη γενικότερη πολιτική, πού πα­ράνομα τους είχε επιβληθεί, είχαν προτάξει σαν κύριο σύνθημα το πε­ρίφημο: «Ψωμί - Παιδεία - Ελευθε­ρία». Σήμερα, μετά από τόσα χρόνια δημοκρατίας ό αγώνας τους δι­καιώθηκε, άλλα παραποιημένος: ψωμί έχουμε, ελευθερία έχουμε, παιδεία όμως δεν έχουμε. Αυτή την έχει αντικαταστήσει η παραπαιδεία με πολλές μορφές. Αλλά και το ψωμί είναι αμφίβολο, μια και το πτυ­χίο του Πανεπιστημίου θεωρείται σήμερα εισιτήριο για το ταμείο ανεργίας. Όσο για την ελευθερία αυτή έχει μεταβληθεί σε έννοια- κόθορνος. Ο καθένας τη φοράει με το δικό του τρόπο. Οι "καταλήψεις" προβάλλονται ως εκφράσεις κοινωνικής και πολίτικης διαμαρτυρίας, ενώ είναι εκφράσεις πνευματικής οκνηρίας. Τα μαθητικά συμβούλια έδωσαν τις δυνατότητες στα παιδιά να κάνουν τις λεγόμενες "κοπάνες" χωρίς απουσίες. Η μοναδική πρω­τοβουλία πού αναλαμβάνουν είναι οι πιέσεις προς τους καθηγητές για να κάνουν εκδρομές. Το εθνικό φρόνημα το θυμούνται μόνο σε κά­ποιες εθνικές επετείους για να μη κάνουν μάθημα. Η για να το δια­κωμωδούν.

Την κρίση μέσα στο χώρο της παιδείας επέτεινε και η τρέχουσα πολιτική, πού ακόμη -τουλάχιστον στη χώρα μας-δέ συνειδητοποίησε πως ό ρόλος της πρέπει να είναι διαπαιδαγωγικός. Το "φλερτ" των κομμάτων με τη νεολαία δεν σταμά­τησε ούτε μέσα στον ιερό χώρο του σχολείου. Το σχολείο αποτέλεσε χώρο πειραματισμού, για το ποια κομματική νεολαία μπορεί να χρησιμοποιήσει καλύτερα συστήματα επηρεασμού της μάζας. Έτσι οι Μαθητικές Κοινότητες καλλιερ­γούν μια στείρα διαμάχη μεταξύ των μαθητών, πού θα έπρεπε να είναι συμμαθητές-συμμαχητές σ έναν αγώνα πού υπερβαίνει την κομματική αντιπαλότητα.

Άλλ' όπως λέει ό ζωγράφος Γιάννης Τσαρούχης, «ποτέ δεν είναι νωρίς». Ό αγώνας των νέων δι­καιώνεται, όταν συνεχίζεται. Και συνεχίζεται, όταν ως αίτημα τίθε­ται η αναβάθμιση του εκπαιδευτι­κού μας συστήματος πάνω στη βά­ση ενός νέου ανθρωπιστικού ιδανι­κού, πού θα συμφιλιώνει το παιδί με τον εαυτό του, με το σχολείο και το βιβλίο, με το δάσκαλο και το περι­βάλλον του, με το χθες, το σήμερα και το αύριο. Η κρίση, ακόμη, μπο­ρεί να περιοριστεί με την εμφάνιση ενός νέου πλαισίου άξιων πού χρει­άζεται ό σύγχρονος άνθρωπος, που πρέπει να ζήσει ως πολίτης του κό­σμου χωρίς να χάνει την ελληνική του ιδιαιτερότητα.

του Σαράντη Ι. Καργάκου

Συγγραφέως-Καθηγητού

Η ΟΜΟΡΦΙΑ ΣΤΑ ΑΠΛΑ ΚΑΙ ΜΙΚΡΑ

Καλό μήνα, καλό Χειμώνα, και ευχές για καλλύτερες μέρες. Το καλό προσωπικά έχω αρχίσει να το αναζητώ στους καλούς μου φίλους και στο να κάνω πράγματα που μου αρέσουν. Μικρά και απλά. Όπως να μαζεύω χόρτα και σπαράγγια στο χωράφι. Να καλλιεργώ λαχανικά και υπέροχα βιολογικά πορτοκάλλια και μανταρίνια. Να προσπαθώ να μαγειρέψω και να μου βγαίνουν μονίμως καμμένα και αλμυρά φαγητά. (Προσπαθώ όμως). Να εκνευρίζω τον σκύλο μου και να τον κάνω να προσποιείται οτι με δαγκώνει. Να μυρίζω το χώμα μετά τη βροχή και να περπατώ στη φύση. Να ανηφορίζω στην ορεινή Κρήτη και να κατηφορίζω στις νότιες παραλίες της. Να καπνίζω ένα δύο τσιγάρα το μήνα ρουφώντας τα μέχρι το "μεδούλι". Να τα πίνουμε στο "Σταύρος palace" με τον "κάπτεν" και τα άλλα "παιδιά" και να το κάνουμε μικρή βουλή. Να σκαλίζω τις πέτρες μου. Να ανακαλύπτω κάτι που με εντυπωσίασε. .....Κι' άλλα πολλά.

Μιλάω εκ του ασφαλούς βέβαια. Δεν έκανα άνεργος, δεν πείνασα δεν με απέλυσαν από καμμιά δουλειά και - χτύπα ξύλο- δεν έχω αντιμετωπίσει σοβαρά προβλήματα υγείας. Γιαυτό και θα κατανοήσω τις όποιες ενστάσεις. Πάντως φίλοι μου όσο μεγαλώνουμε πρέπει να πετάμε τα περιττά, το "ερμα" μπας και απολαύσουμε την ουσία. Οι νέοι όμως είναι κάτι άλλο. Έχουν δικαίωμα να ζητούν και πρέπει να διεκδικούν. Ακόμη και το περίσσειο. Λ.Γ.Τ.

ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΙΣΜΟΙ ΣΕ ΘΕΜΑΤΑ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗΣ ΧΗΜΙΚΩΝ ΕΝΝΟΙΩΝ

ΘΕΜΑΤΑ ΠΟΥ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΓΝΩΡΙΖΕΙ Ο ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΣ ΠΟΥ ΔΙΔΑΣΚΕΙ ΧΗΜΕΙΑ

Όταν μπεις στην αίθουσα για να διδάξεις Χημεία, δεν σημαίνει απαραίτητα ότι θα τη διδάξεις και «καλά». Πολλοί λόγοι συντρέχουν στο να διδαχθεί σωστά ένα μάθημα ή ένα θέμα. Ένας από τους σημαντικότερους είναι ΝΑ ΤΟ ΓΝΩΡΙΖΕΙΣ ΚΑΛΑ.  Ο πλέον ταλαντούχος στην παρουσίαση εκπαιδευτικός , αν δεν γνωρίζει πολύ καλά ένα αντικείμενο δεν θα το διδάξει καλά. Για να μάθεις ένα αντικείμενο πρέπει φυσικά να ασχοληθείς μ’ αυτό και να ψάξεις πολύ. Από τα ελάχιστα δόγματα που είχα στην εκπαιδευτική μου θητεία ήταν ότι για οποιοδήποτε θέμα ξεκίναγα από τη θέση ότι ήμουν ανεπαρκής και ότι πάντα μπορεί να υπήρχαν περιθώρια αναζήτησης και ανακάλυψης σημείων που δεν γνώριζα ή θεωρούσα ότι γνώριζα.    Αυτό δεν είναι θεωρητική αντίληψη , αλλά πρακτικό συμπέρασμα , δεδομένου ότι σήμερα ξαναπερνώντας από τα ίδια γνωστικά μονοπάτια διαρκώς ανακαλύπτω νέα πράγματα.  Με αφορμή αυτές τις σκέψεις προχώρησα στην δημιουργία αυτής της ενότητας στην οποία θα αναφέρομαι σε ερωτήματα που θεωρώ ότι ενδιαφέρουν τον χημικό στη τάξη και για τα οποία υπάρχουν ασάφειες, δυσκολίες, ή και διαφορετικές επικρατούσες αντιλήψεις. Και όπως πάντα υπογραμμίζω ότι παρά την τεκμηρίωση της άποψης που παραθέτω από έγκυρα βιβλία, πάντα υπάρχουν περιθώρια εσφαλμένων θέσεων για τις οποίες είμαι απόλυτα υπεύθυνος και με ικανοποίηση θα άκουγα συμπληρωματικές ή αντίθετες απόψεις. Στο forum του «ΧΗΜΕΙΟΡΑΜΑΤΟΣ» αλλά και άλλα forum όπως στο «Διδάσκω Φυσικές Επιστήμες» ήδη έχει ξεκινήσει μια γόνιμη ανταλλαγή απόψεων σε αντίστοιχα θέματα. Προσωπικά,  διευκολύνω με την παράθεση όλων αυτών των θεμάτων συγκεντρωμένων.

Τι συμβαίνει τέλος πάντων με την ενέργεια των υποστιβάδων 4s και 3d;

Τα πράγματα δεν είναι πάντα απολύτως ξεκάθαρα στην περίπτωση αυτή, αν και στα περισσότερα βιβλία φαίνεται να ασπάζονται την θέση ότι μέχρι Z=20 το ενεργειακό επίπεδο 4S<3d, ενώ μετά αντιστρέφεται. Έχει όμως ενδιαφέρον να παραθέσω τα σχετικά αποσπάσματα από τρία διαφορετικά βιβλία σχετικά με το ίδιο θέμα, και θα διαπιστώσετε ότι υπάρχουν αντίθετες απόψεις. Οι υπογραμμίσεις δικές μου.

ΑΝΟΡΓΑΝΗ ΧΗΜΕΙΑ Δ.ΚΑΤΑΚΗ: σ.62: " Τα 4s πληρούνται συνήθως προ των 3d. Αφού όμως τοποθετηθούν εις αυτό ηλεκτρόνια η ενέργειά του καθίσταται μεγαλύτερη των 3d τροχιακών..." και παρακάτω " Ειδικότερα κατά τον ιονισμόν των στοιχείων μεταπτώσεως της πρώτης σειράς, αποσπώνται πρώτον τα 4s ηλεκτρόνια και κατόπιν τα 3d αν και ενεργειακώς στην δόμηση ισχύει 4s<3d"

ΑΝΟΡΓΑΝΗ ΧΗΜΕΙΑ James E. HuHeey. σελ.30: Παρατηρείται οτι υπάρχουν λίγες μόνο διαφορές μεταξύ των διαμορφώσεων που παρατηρήθηκαν πειραματικά και ενός παρόμοιου πίνακα που θα μπορούσε να κατασκευασθεί με βάση την aufbau. Σε κάθε περίπτωση που παρατηρείται εξαίρεση τα ενεργειακά επίπεδα είναι πολύ κοντά μεταξύ τους και διάφοροι παράγοντες αντιστρέφουν τα ενεργειακά επίπεδα. Π.χ. τα (n-1)d και ns επίπεδα βρίσκονται πολύ κοντά όταν είναι συμπληρωμένα με το δεύτερο να είναι ελάχιστα χαμηλότερο σε ενέργεια" και "Στα άτομα των στοιχείων K, Ca και SC ισχύει Ε(4s)<E(3d). οι ενέργειες των διαφόρων τροχιακών είναι ευαίσθητες σε μεταβολές στο πυρηνικό φορτίο και την κατάληψη άλλων τροχιακών από ηλεκτρόνια (προστασία) και αυτό εμποδίζει τον σχεδιασμό μιας απόλυτης κλίμακας των ενεργειών των τροχιακών. Η σειρά που παρουσιάσθηκε (αυτή που προτείνεται και στο σχολικό βιβλίο) είναι ακριβής ότα;ν αναφερόμαστε σε τροχιακά της στιβάδας σθένους. Έτσι 3d>4s ισχύει για το κάλιο αλλά όχι απαραίτητα και αλλού"

ΓΕΝΙΚΗ ΧΗΜΕΙΑ Γιάννη Μπαζάκη. σελ. 320 "Σε στοιχείο με ατομικό αριθμό μέχρι 20 ισχύει E(3d)>E(4s). Σε στοιχεία με ατομικό αριθμό μεγαλύτερο του 20 τα ενεργειακά επίπεδα αντιστρέφονται"

ΜΕΤΑΒΟΛΗ ΑΚΤΙΝΑΣ ΣΤΟΙΧΕΙΩΝ ΙΔΙΑΣ ΠΕΡΙΟΔΟΥ

Στο σχολικό βιβλίο αναφέρεται ότι η ακτίνα σε στοιχεία ίδιας περιόδου ελαττώνεται από αριστερά προς τα δεξιά. Αυτό όμως δεν ισχύει όταν η  περίοδος περιλαμβάνει και στοιχεία μετάπτωσης. Συγκεκριμένα  στα πρώτα στοιχεία του τομέα d όντως υπάρχει μείωση της ατομικής ακτίνας μετά του ατομικού αριθμού, αλλά στα τελευταία αύξηση. Έτσι π.χ.  .

39Y > 40Zr > 41Nb > 42Mo > 43Tc > 44Ru
''πρώτα'' στοιχεία μετάπτωσης 5ης περιόδου
αλλά
44Ru < 45Rh < 46Pd < 47Ag < 48Cd
''τελευταία'' στοιχεία μετάπτωσης 5ης περιόδου

21Sc > 22Ti > 23V > 24Cr
''πρώτα'' στοιχεία μετάπτωσης 4ης περιόδου
αλλά
27Co< 28Ni < 29Cu < 30Zn
''τελευταία'' στοιχεία μετάπτωσης 4ης περιόδου

 Ο λόγος είναι ότι με την προσθήκη των πρώτων πέντε συνήθως ηλεκτρονίων στην υποστιβάδα d της n-1 στιβάδας η ηλεκτρονιακή προάσπιση των ηλεκτρονίων σθένους από τα d αυτά ηλεκτρόνια γίνεται πολύ μεγάλη με συνέπεια η ελκτική δύναμη του πυρήνα στα ηλεκτρόνια σθένους να γίνεται ασθενέστερη και η ατομική ακτίνα τελικά να αυξάνεται.

ΠΟΣΕΣ ΟΜΑΔΕΣ ΕΧΕΙ Ο ΤΟΜΕΑΣ f;

Σύμφωνα με  το σχολικό βιβλίο ο τομέας f περιλαμβάνει 14 ομάδες. Αυτό όμως δεν είναι σωστό.
 Όλα τα στοιχεία του τομέα f βάσει των ιδιοτήτων τους αθα έπρεπε να ανήκουν σε μια μόνο ομάδα και όχι σε 14. Όλα ανήκουν στην ΙΙΙΒ ή 3η ομάδα του περιοδικού πίνακα επειδή έχουν παρόμοιες ιδιότητες με το La και το Ac. Σε μια πιο πιστή απόδοση ίσως θα έπρεπε να "φυτεύαμε" στο κουτάκι του Λανθανίου άλλα 13 στοιχεία και άλλα τόσα στο κουτάκι του Ακτινίου. Αυτό για πρακτικούς λόγους είναι δύσκολο, αν και έχω δει σε κάποιους περιοδικούς πίνακες δύο κατακόρυφες στήλες 14 στοιχείων η κάθε μία που στηρίζονται στα δύο κουτάκια που προανέφεραΔεν περιλαμβάνει επομένως 14 ομάδες ο τομέας f, αλλά δύο σειρές 14 στοιχείων έκαστη.  Ένα ακόμη ζήτημα είναι και το εξής: Τα στοιχεία La(z=57), Lu(z=71) καθώς και τα Ac(89) και Lr(z=103) βάσει της ηλεκτρ. δομής τους (.....5d1, 6s2) και (6d1, 7s2) αντίστοιχα τυπικά είναι στοιχεία μετάπτωσης. Θα έπρεπε λοιπόν θεωρήσουμε σαν "παρενθέσεις" που περικλείουν τα στοιχεία του τομέα f.
Ορθότερο θα ήταν να γίνεται διάκριση μεταξύ των όρων "ΛΑΝΘΑΝΙΔΕΣ", "ΑΚΤΙΝΙΔΕΣ"  και "ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΟΥ ΤΟΜΕΑ f".  Έτσι θα λυνόταν το θέμα αυτό.

ΠΟΤΕ ΕΝΑΣ ΗΛΕΚΤΡΟΛΥΤΗΣ ΘΕΩΡΕΙΤΑΙ ΙΣΧΥΡΟΣ;

Στο σχολικό βιβλίο αναφέρεται (σ.98) ότι «αν ο ιοντισμός είναι σχεδόν πλήρης τότε ο ηλεκτρολύτης μπορεί να θεωρηθεί ισχυρός» Στην περίπτωση αυτή ο βαθμός ιοντισμού τείνει στην μονάδα (Στις ασκήσεις δεχόμαστε ότι α=1. Στην περίπτωση αυτή όμως  η σταθερά ιοντισμού Κa ή Kb θα έπρεπε να έχει παρονομαστή μηδέν και να μην ορίζεται κάτι που δεν ισχύει βέβαια, εφόσον και τα ισχυρά οξέα και οι βάσεις έχουν καθορισμένες σταθερές ιοντισμού όπως φαίνεται και από τον πίνακα της σελ. 111. Οι σταθερές αυτές όμως έχουν μετρηθεί πειραματικά και έχουν ληφθεί υπόψη οι διιοντικές επιδράσεις για τις οποίες θα αναφερθώ πιο κάτω) Στο ερώτημα όμως γιατί στην πράξη οι ισχυροί ηλεκτρολύτες έχουν βαθμό ιοντισμού μικρότερο της μονάδας, θα πρέπει να λάβουμε υπόψη τα εξής:

1)      Θα πρέπει να κάνουμε μια διάκριση ανάμεσα στον θεωρητικό βαθμό ιοντισμού ή διάστασης που για όλους τους ισχυρούς ηλεκτρολύτες είναι ίσος με τη μονάδα και στον φαινομενικό βαθμό που είναι αυτός που μετρείται πειραματικά και που είναι για τους ισχυρούς ηλεκτρολύτες μικρότερος του 1. Στις επόμενες παρατηρήσεις αναφέρομαι στον δεύτερο.

2)      Τα άλατα λοιπόν, εφόσον αποτελούνται μόνο από ιόντα και κατά την διάλυσή τους δεν υπάρχουν μόρια στο διάλυμα θα έπρεπε να έχουν βαθμό ιοντισμού α=1. Εντούτοις αν παρατηρήσουμε τις τιμές του πίνακα που ακολουθεί θα διαπιστώσουμε (για συγκεντρώσεις 0,1Μ και 25 ^oC)  ότι άλατα του τύπου MX (όπως NaCl)  έχουν  α περίπου 0,88, άλατα του τύπου Μ₂Χ (ή ΜΧ₂) έχουν α περίπου 0,75 και άλατα του τύπου ΜX (όπως CuSO4) έχουν α περίπου 0,40. Αυτό οδηγεί στο συμπέρασμα ότι o βαθμός ιοντισμού (φαινομενικός) επηρεάζεται από την φύση του ηλεκτρολύτη, δηλαδή από το μέγεθος και το φορτίο των ιόντων του. Επίσης επηρεάζει η συγκέντρωση του ηλεκτρολύτη ακόμη και του ισχυρού την τιμή του α. (Στη διδασκαλία μας όμως στα παιδιά της Γ’ λυκείου αναφέρουμε ότι ο βαθμός ιοντισμού των ισχυρών ηλεκτρολυτών δεν επηρεάζεται από την συγκέντρωση).  Έτσι αν η συγκέντρωση του άλατος ΜΧ από 0,1Μ γίνει 0,01Μ ο α αυξάνεται σε 0,95. Σε άπειρη αραίωση πάντως θεωρούμε ότι ο ισχυρός ηλεκτρολύτης έχει και  πρακτικά α=1.

3)      Ανάλογες παρατηρήσεις ισχύουν και για διαλύματα ισχυρών ομοιοπολικών ηλεκτρολυτών όπως τα ισχυρά οξέα τα οποία δεχόμαστε μεν ότι ιοντίζονται πλήρως αλλά τα πειραματικά δεδομένα έδειξαν βαθμούς ιοντισμού πολύ μικρότερους, περίπου 0,91 π.χ. για το HCl 0,1Μ και θερμοκρασίας 25^oC. (Για το λόγο αυτό εισήχθη και ο όρος «φαινομενικός βαθμός διάστασης» όπως προανέφερα και ο οποίος στηρίζεται στα πραγματικά πειραματικά δεδομένα).

4)      Για την ερμηνεία των αποκλίσεων αυτών προτάθηκε από τους  Debye , Ηuckel  η θεωρία των διιοντικών έλξεων. Σύμφωνα με την θεωρία αυτή οι ισχυροί ηλ/τες ιοντίζονται-διίστανται πλήρως στα διαλύματά τους. Στη συνέχεια όμως κάθε ιόν υφίσταται την επίδραση δυνάμεων από άλλα ιόντα αντίθετου φορτίου τα οποία το περιβάλλουν σαν μια «ατμόσφαιρα» αντίθετα φορτισμένη. Αυτή η επίδραση έχει συνέπειες στην κίνηση των ιόντων, στην ηλεκτρική αγωγιμότητα  και προκαλεί σημαντικές μεταβολές στις τιμές των προσθετικών ιδιοτήτων των ηλεκτρολυτών. Όσο πιο αραιά είναι τα ηλεκτρολυτικά διαλύματα, τόσο μικρότερες είναι οι διιοντικές αλληλεπιδράσεις.  (Κύρια πηγή: Θ. Χατζηιωάννου, Ποιοτική ανάλυση και χημική ισορροπία)

ΤΑ ΔΥΣΔΙΑΛΥΤΑ ΑΛΑΤΑ ΕΙΝΑΙ ΙΣΧΥΡΟΙ ΗΛΕΚΤΡΟΛΥΤΕΣ;

H διάλυση μιας ουσίας είναι φαινόμενο άσχετο με την ηλεκτρολυτική ισχύ της και έτσι θεωρώ ότι πρέπει να το χειριστούμε στη τάξη. Κριτήριο ισχύος ενός ηλεκτρολύτη είναι η ισοδύναμη αγωγιμότητά του που δεν σχετίζεται με την τιμή διαλυτότητας του ηλεκτρολύτη, ενώ κριτήριο διαλυτότητας μιας ουσίας αποτελεί το γινόμενο διαλυτότητάς της (Κsp). Ισχυροί ηλεκτρολύτες έχουν μεγάλη Ι.Α. η οποία αυξάνεται βαθμιαία και σχετικά λίγο με την αραίωση (σύμφωνα με το σχολικό εγχειρίδιο δεν μεταβάλλεται) , ενώ η Ι.Α. των ασθενών ηλεκτρολυτών είναι μικρή , αυξάνεται όμως απότομα σε μεγάλες αραιώσεις. (Νόμος αραίωσης ostwald). Τα άλατα για παράδειγμα είναι όλα ισχυροί ηλεκτρολύτες ακόμη και τα δυσδιάλυτα (Ποιοτική ανάλυση και Χημική ισορροπία, Θ. Χατζηιωάννου, σελ.28). Το ποσοστό που θα διαλυθεί μπορεί να είναι ελάχιστο και εξαρτάται από την ενέργεια πλέγματος . Υπάρχουν και εδώ κάποιοι γενικοί κανόνες , που επιδέχονται αρκετές εξαιρέσεις. Π.χ. άλατα με μικρά ιόντα μεγάλου φορτίου είναι συνήθως ευδιάλυτα. Επίσης η διαφορά μεγέθους κατιόντος, ανιόντος ευνοεί αυξημένη διαλυτότητα. Έτσι μπορεί να διαλυθεί ένα μικρό ποσό του άλατος , αλλά από τη στιγμή που διαλύεται και βρίσκεται αποκλειστικά με την μορφή εφυδατωμένων ιόντων, επομένως η διάστασή του θεωρείται πλήρης.

ΜΙΚΡΕΣ ΑΛΛΑΓΕΣ ΓΙΑ ΚΑΛΛΥΤΕΡΗ ΖΩΗ

Σήμερα σας προσκαλώ να διαβάσετε ένα άρθρο με συμβουλές που μπορεί να αλλάξουν την υγεία και τη ζωή σας. Είπαμε οτι στα μικρά και καθημερινά κρύβονταιι οι μεγάλες αλλαγές στη ζωή μας. Αν εφαρμόσετε τα τρία τέταρτα των συμβουλών που προτείνουν οι γνωστοί καθηγητές, Χρήστος Πίτσαβος, αναπληρωτής καθηγητής Καρδιολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών , ο αναπληρωτής καθηγητής Ορθοπεδικής του Πανεπιστημίου Αθηνών Νίκος Παπαϊωάννου και ο καθηγητής Προληπτικής Ιατρικής και Διατροφής του Πανεπιστημίου Κρήτης Αντώνης Καφάτος , πολλά θα αλλάξουν στο τρόπο που ζείτε. Προτείνω να το εκτυπώσετε και να το κολλήσετε στο γραφείο σας. ΜΙΚΡΕΣ ΑΛΛΑΓΕΣ λοιπόν και δεν θα το μετανιώσετε. Λ.Γ.Τ

Μικρές αλλαγές στην καθημερινή ζωή σας μπορεί να φέρουν μεγάλες αλλαγέςστην υγεία σας, όπως δείχνουν νέες μεγάλες έρευνες.
Ο αναπληρωτής καθηγητής Καρδιολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών Χρήστος Πίτσαβος,ο αναπληρωτής καθηγητής Ορθοπεδικής του Πανεπιστημίου Αθηνών Νίκος Παπαϊωάννου και ο καθηγητής Προληπτικής Ιατρικής και Διατροφής του Πανεπιστημίου Κρήτης Αντώνης Καφάτος δίνουν πρακτικές συμβουλές για να αλλάξετε με ανώδυνο τρόπο (χωρίς νατο καταλάβετε) το προφίλ της υγείας σας.
Αφαιρέστε ένα γραμμάριο αλάτι την ημέρα από το φαγητό σας. Μεγάλη έρευνα από τα Πανεπιστήμια της Οξφόρδης και του Λίβερπουλ, η οποία παρουσιάστηκε πρόσφατα στο ετήσιο συνέδριο της Αμερικανικής Καρδιολογικής Εταιρείας στο Σαν Φραντσίσκο, έδειξε ότι περισσότερεςαπό 21.000 ζωές στη Βρετανία θα σώζονταν κάθε χρόνο από τη στεφανιαία νόσο αν οι κάτοικοί της έτρωγαν μόνο ένα γραμμάριο λιγότερο αλάτι την ημέρα, προσέθεταν ένα φρούτο στην καθημερινή διατροφή τους και αντικαθιστούσαν το 1% της προσλαμβανόμενης ενέργειας από κορεσμένα λίπη (ζωικά) ή τρανς λίπη (υδρογονωμένα) με ακόρεστα (φυτικά). Να θυμάστε ότι με κάθε αναποδογύρισμα της μέσης αλατιέρας πέφτει στο φαγητό ποσότητα αλατιού έως μισό γραμμάριο, ενώ κάθε κουταλάκι του γλυκού αλάτι είναι περίπου 5 γραμμάρια.
Αντικαταστήστε τα μυτερά παπούτσια με στρογγυλά ή τετράγωνα. Οι καλύτεροι πελάτες των ορθοπεδικών γιατρών είναι οι γυναίκες που φορούν μυτερά παπούτσια! «Τα παπούτσια με τριγωνική μύτη παραμορφώνουντα δάκτυλα και προκαλούν στις γυναίκες τα επώδυνα κότσια (την παραμόρφωση του μεγάλου βλαισού δακτύλου)», τονίζει ο κ. Παπαϊωάννου.
Να φοράτε αντιηλιακό και τον χειμώνα ή τις συννεφιασμένες ημέρες. «Τα αντιηλιακά δεν είναι μόνο για το καλοκαίρι και την ηλιοφάνεια»,υπογραμμίζει ο δερματολόγος δρ Νικ Λόουι, σύμβουλος στο ΝοσοκομείοUniversity College στο Λονδίνο. «Η UVA ακτινοβολία, ο ύπουλος εχθρός του δέρματος, είναι παρούσα όλο τον χρόνο και διαπερνά σύννεφα και γυαλιά. Γι' αυτό, να φοράτε κάθε μέρα αντιηλιακό (που θα καλύπτει την UVA ακτινοβολία), τον χειμώνα με δείκτη προστασίας 15 και το καλοκαίριμε δείκτη προστασίας 30».
Να τρώτε τροφές με διάφορα χρώματα. Κάθε χρώμα αντιπροσωπεύει διαφορετικές αντιοξειδωτικές ουσίες που θωρακίζουν την υγεία, καθώς και θρεπτικά συστατικά που δρουν συνεργατιικά με άλλα. Για παράδειγμα, η βιταμίνη C από τα φρούτα ενισχύει την απορρόφηση του σιδήρου από τα πράσινα φυλλώδη λαχανικά όπως τοσπανάκι. Καθημερινά, λοιπόν, σκεφθείτε αν φάγατε κάτι πράσινο, κάτι πορτοκαλί και κάτι κόκκινο.
Μειώστε τις ημερήσιες θερμίδες σας κατά 250 την ημέρα. Θα χάνετε ένα περιττό κιλό τον μήνα, απλώς αφαιρώντας από τη διατροφήσας π.χ. ένα ντόνατς (218 θερμίδες) ή μισή σοκολάτα γάλακτος (265θερμίδες) ή μια γκοφρέτα (203 θερμίδες) ή δύο αναψυκτικά (129 θερμίδεςτο ένα) ή αλλάζοντας τα δύο πλήρη γαλακτοκομικά γιαούρτια (212θερμίδες το απλό και 230 το στραγγιστό) με άπαχα (82 θερμίδες το ένα)ή αντικαθιστώντας την τυρόπιτα στο κολατσιό (280 θερμίδες) με ένα μήλο(71 θερμίδες) ή ένα αχλάδι (49 θερμίδες) ή ένα ροδάκινο (66 θερμίδες)ή 20 κεράσια (24 θερμίδες) ή 10 φράουλες (27 θερμίδες). «Ελάττωση του σωματικού βάρους κατά 5 κιλά μπορεί να ελαττώσει την κακή χοληστερόλη (LDL) κατά περίπου 5%-8%, ενώ για κάθε κιλό που χάνετε αυξάνεται η καλή χοληστερόλη (HDL) κατά 0,35 μονάδες», λέει ο κ.Πίτσαβος. «Επιπλέον, η βελτίωση του Δείκτη Μάζας Σώματος και ηαπόκτηση του ιδανικού (για το ύψος και τις σωματικές δραστηριότητες κάθε ατόμου) βάρους επαναφέρει τη συστολική και τη διαστολική πίεση στα φυσιολογικά επίπεδα».
Μη φοράτε τελείως ίσια παπούτσια. «Μια μικρή ανύψωση (τακούνι 1,5 - 3 εκατοστά) είναι απαραίτητη για τη στατική του σώματος», λέει ο κ. Παπαϊωάννου. «Ετσι, κατανέμεται το βάρος του σώματος σε όλη την επιφάνεια του πέλματος και όχι μόνο στις φτέρνες και δεν ταλαιπωρείται η μέση σας».
Μην τρώτε «ένα και καλό» γεύμα την ημέρα. «Τα γεύματά μας κατά τη διάρκεια μίας ημέρας δεν πρέπει να υπερβαίνουν συνολικά τα πέντε ή να είναι λιγότερα από τρία, για τη σωστή λειτουργία του μεταβολισμού μας», εξηγεί ο κ. Πίτσαβος.«Να τρώτε τρία κύρια γεύματα (πρωινό, μεσημεριανό, βραδινό) και δύο μικρότερα στα μεσοδιαστήματα (κατά προτίμηση ένα φρούτο ή ένα γιαούρτι)». Μοιράστε λοιπόν το φαγητό της ημέρας, για να έχετε ομοιόμορφη απελευθέρωση της γλυκόζης στο αίμα και επομένως αύξηση τηςσωματικής και διανοητικής αντοχής και αποφυγή της υπνηλίας.
Να δουλεύετε στη σωστή εργονομική θέση. Η κακή στάση μπροστά στον ηλεκτρονικό υπολογιστή καταπονεί τον αυχένα,τη σπονδυλική στήλη και τους καρπούς, με αποτέλεσμα να προκαλούνται πόνοι στη μέση και τον σβέρκο και φλεγμονές. «Η οθόνη πρέπει να είναιστο ύψος των ματιών για να μη σκύβετε», συμβουλεύει ο κ. Παπαϊωάννου.«Κάτω από τον καρπό πρέπει να υπάρχει ένα μαξιλαράκι (pad), για να μηνπροκαλούνται τενοντίτιδες. Η ράχη πρέπει να στηρίζεται καλά στην καρέκλα. Η καρέκλα πρέπει να είναι περιστρεφόμενη, ώστε να μη στρέφουμε το σώμα μας προς την οθόνη». Κάνετε ασκήσεις ενώ βλέπετε τηλεόραση. Καθώς βλέπετε τηλεόραση στο τέλος της ημέρας, ξαπλώστε στο χαλί για διατάσεις του κορμού (πολύ ανακουφιστικές μετά την καθιστική δουλειάστο γραφείο) και μερικές ασκήσεις κοιλιακών μυών (για να κρατούν καλά τη μέση και την πλάτη), οι οποίοι δεν γυμνάζονται με τις καθημερινές εργασίες. Μπορείτε επίσης να κάνετε μερικές ασκήσεις με μπάλα γυμναστικής, είτε πατώντας τα πόδια στο πάτωμα και τεντώνοντας προσεκτικά την πλάτη στην επιφάνειά της είτε κάνοντας κυκλικές κινήσεις με τους γοφούς ενώ κάθεστε πάνω στην μπάλα.Αλλη ιδέα είναι να κάθεστε όρθιος στο ένα πόδι για ένα λεπτό (κάνονταςεναλλαγή με το άλλο πόδι την επόμενη φορά) ενώ πλένετε τα δόντια σας, είναι καλή άσκηση ισορροπίας.
Να τρώτε 5-6 καρύδια την ημέρα. «Σας δίνουν την επαρκή ποσότητα των ω-3 λιπαρών οξέων (α-λινολεϊκούοξέος) για πρόληψη του εμφράγματος του μυοκαρδίου και των εγκεφαλικών επεισοδίων», εξηγεί ο κ. Καφάτος. Να πλένετε τα χέρια σας μόλις μπείτε στο σπίτι. «Πολλοί ιοί μπορεί να περάσουν πολύ εύκολα από τα χέρια σας στον οργανισμό σας. Ετσι, το χερούλι της πόρτας του δημόσιου κτιρίου ή οι χειρολαβές στο Μετρό είναι το χειρότερο πράγμα που μπορείτε να πιάσετε», λέει ο καθηγητής Ρον Εκλις, διευθυντής του Κέντρου ΚοινούΚρυολογήματος στο Πανεπιστήμιο του Κάρντιφ.«Προσπαθώ πάντα να έχω τα χέρια στην τσέπη μου ή να διαβάζω στο τρένο ένα βιβλίο και όταν γυρνώ στο σπίτι πλένω τα χέρια μου με πολύ σαπούνι και ζεστό νερό, τραγουδώντας το "Happy Birthday" από την αρχή έως το τέλος, ώστε να είμαι βέβαιος ότι έκανα επαρκές πλύσιμο.»Προσέξτε, επίσης, αν είστε κουρασμένοι, να μην τρίψετε τα μάτια σας με άπλυτα χέρια, είναι ένα σημείο εισόδου για κάθε ιό», προσθέτει.
Μην πίνετε πάνω από 2 φλιτζάνια καφέ την ημέρα. «Κατά προτίμηση, ο καφές να είναι φίλτρου ή ελληνικός», συνιστά ο κ.Πίτσαβος. «Η κατάχρηση στην κατανάλωση καφέ αυξάνει την αρτηριακή πίεση και αυτή, τον κίνδυνο για έμφραγμα και εγκεφαλικό επεισόδιο».
Μη μιλάτε για δουλειές και προβλήματα όταν βγαίνετε για ψυχαγωγία. Το χειρότερο που μπορείτε να κάνετε όταν βγαίνετε για διασκέδαση είναι να μιλάτε για προβλήματα, σύμφωνα με την καθηγήτρια Ψυχολογίας στοΠανεπιστήμιο του Λάνκαστερ Κάρι Κούπερ. «Νομίζετε ότι κάτι κάνετε γιατο πρόβλημά σας, αλλά στην πραγματικότητα δεν κάνετε τίποτα», λέει.«Αντίθετα, ένας καφές ή μια βόλτα με ένα φίλο χωρίς δυσάρεστεςσυζητήσεις είναι η καλύτερη στρατηγική για να αντιμετωπίσετε το στρες».
Προσθέστε ένα ποτηράκι κόκκινο κρασί στο καθημερινό γεύμα σας. Ή μοιράστε το σε δύο κύρια γεύματα της ημέρας. «Η κατανάλωση αλκοόλ καθημερινά και σε μικρές ποσότητες (1-2 μικρά ποτήρια) έχει αποδειχθεί ότι δρα προστατευτικά και βελτιώνει τη λειτουργία της καρδιάς και όλων των αγγείων», λέει ο κ. Πίτσαβος. «Ιδιαίτερα το κόκκινο κρασί είναι πλούσιο σε αντιοξειδωτικές ουσίες».
Μην παρακοιμάστε τα Σαββατοκύριακα και τις αργίες. Πολλές ημικρανίες αναφέρονται και ως «πονοκέφαλοι του γουικέντ», γιατί συχνά εμφανίζονται τα πρωινά του Σαββάτου ή της Κυριακής, σύμφωνα μετον δρα Αντριου Ντόουσον, κλινικό διευθυντή της Υπηρεσίας Πονοκεφάλων PCT στο Κεντ.«Οι αλλαγές στο ωράριο του ύπνου έχουν θεαματικό αποτέλεσμα στον υποθάλαμο του εγκεφάλου και είναι υπεύθυνες για την ισορροπία τωνορμονών, που μπορεί να πυροδοτήσουν πονοκεφάλους. Γι' αυτό,προσπαθήστε να έχετε το Σαββατοκύριακο περίπου το ίδιο ωράριο με τις καθημερινές και αν αισθάνεστε κουρασμένοι, να παίρνετε έναν υπνάκο το μεσημέρι».
Να κάνετε εντατική γυμναστική τρεις φορές την εβδομάδα επί 10 λεπτά. Σύμφωνα με μια έρευνα που δημοσιεύθηκε πρόσφατα στην επιθεώρηση«Journal of Physiology», η εναλλαγή σύντομων εκρήξεων έντονης άσκησης με μικρές περιόδους αδράνειας δίνει καλύτερα αποτελέσματα με λιγότερο χρόνο και κόπο.«Κάνοντας εντατικά δέκα μονόλεπτα π.χ. στο ποδήλατο γυμναστικής και διακόπτοντας για ένα λεπτό, επί τρεις φορές την εβδομάδα, έχει τα ίδιααποτελέσματα για τους μυς με πολλές ώρες συμβατικής άσκησης η οποία δεν γίνεται το ίδιο εντατικά», δήλωσε ο καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Μακ Μάστερ του Καναδά και επικεφαλής της έρευνας, Μάρτιν Γκιμπάλα.
Να αγοράζετε παπούτσια στο τέλος της ημέρας «Επειδή τα πόδια πρήζονται κατά τη διάρκεια της ημέρας, το πρωινό μέγεθος συνήθως είναι διαφορετικό από το βραδινό και αν αγοράσετε παπούτσια το πρωί, αυτά θα ταλαιπωρήσουν τα πέλματά σας και θα παραμορφώσουν τα δάκτυλά σας», σημειώνει ο κ. Παπαϊωάννου.
Να αναπνέετε όπως τα μωρά «Το στρες αθροίζεται, γι' αυτό βρείτε μικρά "παράθυρα χρόνου" κατά τη διάρκεια της ημέρας για να αποσυμπιέζεστε από το άγχος με λίγες καλές αναπνοές», λέει ο δρ Νιλ Σαχ, διευθυντής της βρετανικής ΕταιρείαςΔιαχείρισης του Στρες. «Το στρες προκαλεί μικρές αναπνοές που αφήνουντο διάφραγμα ακίνητο με αποτέλεσμα να κάνουν όλη τη δουλειά οι μύες του θώρακα. Ο μύες αυτοί γίνονται ολοένα στενότεροι και στο τέλος μιας ημέρας με έντονο στρες αισθάνεστε τους ώμους σας να έχουν φθάσει στα αυτιά σας».Να παίρνετε λοιπόν βαθιές αναπνοές φανταζόμενοι μια μπάλα που φουσκώνει κάτω από την κοιλιά σας. Να κρατάτε την αναπνοή αυτή για 5 -6 δευτερόλεπτα και να εκπνέετε αργά από τη μύτη. «Αν επαναλαμβάνετε τη διαδικασία δέκα φορές κάθε δύο ώρες θα αισθάνεστε διαφορετικός άνθρωπος στη δουλειά», λέει ο δρ Σαχ. «Το αποκαλώ αναπνοή μωρού, γιατί όλοι γεννιόμαστε με καλή αναπνοή».